ĐỖ NGUYÊN THƯƠNG
(Vanchuongphuongnam.vn) – Nhà thơ Kim Dũng, ủy viên Hội đồng nghệ thuật Hội Liên hiệp văn học Nghệ thuật tỉnh Phú Thọ, ủy viên Hội đồng Biên tập Tạp chí văn nghệ Đất Tổ, chủ nhiệm câu lạc bộ thơ Lạc Hồng, vốn là nhà giáo, từng xuất bản 11 tập thơ và Miền quê yêu dấu hiện là đứa con tinh thần thứ 11 làm nên gia tài phong phú bao gồm rất nhiều bài thơ được đăng tải trên các trang báo chí trung ương và địa phương.
Bìa tập thơ Miền quê yêu dấu
Đọc Miền quê yêu dấu, nhan đề dễ khiến người đọc hiểu chữ quê theo nghĩa hẹp. Nhưng đọc toàn tập mới thấy miền quê không chỉ là địa phương nơi nhà thơ sinh ra hoặc nơi nhà thơ đang cư trú. Miền quê bao hàm dải đất hình chữ S, nơi nào lưu dấu chân thi sỹ là nơi ấy có thơ. Mật độ thơ tình yêu dưới dạng bài thơ không nhiều nhưng các câu thơ tình thì xuất hiện với tần suất khá dày. Đó là tín hiệu của tình yêu không giới hạn tuổi tác. Đọc thơ Kim Dũng bỗng thấy nhớ thơ Xuân Quỳnh với một nhận định khi người ta còn yêu là khi người ta còn trẻ. Và, Kim Dũng, nhà thơ ngoài 80 đang viết thơ tình tuổi 18, đôi mươi.
Mùa xuân đọc thơ tình, đó là một nhã thú, tin rằng không chỉ riêng ai? Và tôi cứ đọc đi đọc lại Đêm sông Đà, Kỷ niệm sông Cầu, Lên Thu Cúc, Rừng chiều cùng Đêm trăng Tây Hồ và Không có người đàn bà cũ… Đó là những bài thơ tình được nhiều người yêu thích. Bên sông, bên rừng, lúc sáng, khi trưa, đặc biệt khi ráng chiều hoặc những đêm thao thức. Có thể là không gian gần gũi với Việt Trì thành phố ngã ba sông nơi nhà thơ sinh sống, nhưng có khi lại là một nơi xa lắc về không gian vật chất. Cho hay, muôn thuở tình yêu là đề tài thú vị, hấp dẫn:
Quanh hồ tầng thấp, tầng cao
Đường nào đi tắt lối vào nhà em
(Đêm trăng Tây Hồ)
Bỗng dưng người đọc nhớ về câu “Đường gần anh cứ đi vòng cho xa”, đi vòng là khi có em kề bên, như câu thơ Xuân Diệu từng viết “Em ngồi ríu rít ở sau xe/ Em nói lòng anh mải lắng nghe/ Thỉnh thoảng tiếng cười em lại điểm/ Đời vui khi được có em kề”. Còn với Kim Dũng, nhà thơ đang mô tả trạng thái ngược lại, vì mong nhanh được gặp em mà mong muốn tìm ra lối tắt.
Ấy là Đêm trăng Tây Hồ, còn Đêm sông Đà thì sao?
Đêm nay nghỉ bên sông Đà
Nằm nghe sóng vỗ như xa như gần
Để rồi thao thức, liên tưởng, nhớ nhung, hình dung và hoài niệm
Nên chi sóng cứ vỗ hoài
Em xa cách quá nên ngoài tầm tay
Hay là cứ nghỉ lại đây
Biết đâu đem đến vận may mỉm cười
Mặc dù vẫn ý thức được Nghe như tiếng sóng vỗ thì thầm/ “Có ai lại tắm sông lần thứ hai” lấy ý từ câu nói nổi tiếng của triết gia vĩ đại Heraclitus “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông”.
Có những sự thao thức, có những nỗi nhớ mong mà người ta thấy khó gọi thành tên, khó diễn tả thành lời các cung bậc cảm xúc. Với nhà thơ Kim Dũng, nỗi nhớ niềm thương cũng theo không gian và thời gian mà tỏa lan tới người đọc. Mặc dù không cồn cào da diết như ca dao “Nhớ ai như nhớ thuốc lào/ Đã chôn điếu xuống lạ đào điếu lên” nhưng sự nhẹ nhàng ở đây cũng da diết lắm. Chẳng phải thế sao? Rõ ràng lí trí cho biết Em xa cách quá nên ngoài tầm tay nhưng cảm xúc lại hướng tới mong mỏi “vận may” xuất hiện. Vâng, với những cặp đôi hạnh phúc, họ thấy được bên nhau là một vận may! Đặc biệt, khi đang yêu, tần số xuất hiện vận may còn ám ảnh trong tâm trí và chính việc nuôi hy vọng về vận may khiến cho tình cảm thêm thắm thiết và sự thi vị được nhân lên nhiều lần.
Trong bài Giếng khơi, nhà thơ Kim Dũng viết
Hình như nắng đã nhạt dần
Hoa không còn thắm như lần gặp em
Lâu rồi chẳng nhớ hóa quên
Đâu còn rạo rực trái tim dâng trào…
Cách nói này, gọi là khiêm nhường hay ý tứ? gọi ẩn dụ, e ấp hay nói vòng, nói vo? Nói cách nào thì vẫn hiển hiện một nỗi nhớ nhung và hoài niệm ăm ắp được diễn tả bằng thể thơ lục bát truyền thống thật nhuần nhuyễn, trơn tru. Đọc Giếng khơi không thể không suy tư trước những trải nghiệm
Đường trần gió bụi phiêu liêu
Ngả nào lối rẽ cũng nhiều ngã ba
Biết rằng em của người ta
Tôi là lữ khách thoáng qua thôi mà
Thế mạnh của nhà giáo, nhà thơ Kim Dũng là thơ lục bát. Bao ưu thế của thơ lục bát đều tìm được trong thơ của ông, dễ đọc, dễ thuộc, dễ nhớ… Chất liệu thơ lục bát cũng nặng tính dân dã, gắn với đời sống lao động của người bình dân. Hiểu niêm luật thơ lục bát không khó nhưng cái khó là bên trong hình thức của những câu thơ lục bát ấy, nội dung được chuyển tải như thế nào? Tâm sự trong thơ lục bát có gần gũi với đại đa số công chúng hay không? Với Kim Dũng, không có dấu hiệu của ghép vần hay gò bó câu chữ cho đảm bảo chữ thứ 6 của câu thứ 2 (câu bát) vần với chữ cuối cùng của câu 6 (câu lục), và chữ thứ 8 của câu 2 lại vần với chữ thứ 6 của câu thơ 6 chữ tiếp theo. Có cảm giác thơ lục bát như ăn sâu vào tiềm thức của nhà thơ, khiến cho các câu thơ lục bát cứ nhẹ nhàng, thậm chí dễ dàng theo dòng chảy ký ức mà thành nhịp chảy của thơ ca. Là khả năng thiên phú? Là dụng công đọc, suy tư, ngấm lý thuyết để “thực hành” nhuần nhuyễn? Có lẽ là cả hai.
Nhà phê bình văn học Đỗ Nguyên Thương
Đọc Miền quê yêu dấu thấy tình yêu của nhà thơ Kim Dũng đối với quê hương qua việc mô tả hoặc tái hiện những hình ảnh thân thuộc như cánh đồng, dòng sông, con đường làng và ký ức tuổi thơ. Đọc những vần thơ tình yêu trong đó, có cảm giác cuộc sống thật nhẹ nhàng và hạnh phúc luôn trong tầm tay con người khi họ thật sự gắn bó và yêu thương dải đất hình chữ S, dù tình yêu đó không được khai thác ở khía cạnh mãnh liệt, nồng nàn, đắm say nhưng chính sự dịu dàng, kín đáo, e ấp lại thể hiện rõ chất ý nhị, tinh tế của tình yêu truyền thống, phảng phất nét chân quê của hồn thơ Nguyễn Bính.
Tình yêu trong tập thơ Miền quê yêu dấu của Kim Dũng không mang tính cá thể, không thể hiện rõ nét cảm xúc cá nhân riêng tư, không có kịch tính hay “nút thắt”, “cao trào”… như thơ hiện đại nhưng lại thể hiện sự gắn bó sâu nặng với cộng đồng, làng xã, khiến người đọc yêu thêm một con đường nhỏ, một bến sông xưa, một chiều quê đong đầy nỗi nhớ nhung e ấp, lặng thầm mà tha thiết. Và điều đó cũng chính là nét riêng, góp phần thể hiện phong cách thơ Kim Dũng.
Phú Thọ, 20/3/2026
Đ.N.T
