(Vanchuongphuongnam.vn) – Một chút hương đời là tập thơ thứ tư của Trung tướng Phùng Khắc Đăng, được Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2025. Ông là một gương mặt không xa lạ trong đời sống quân đội và công tác cựu chiến binh: nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, nguyên Phó Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Năm 2025, ông tháp tùng Chủ tịch nước Lương Cường tham dự Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Liên Hợp Quốc và cùng Chủ tịch nước gặp gỡ, trao đổi về ký ức chiến tranh với những cựu chiến binh Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam.
Trung tướng Phùng Khắc Đăng trong buổi ra mắt sách
Gần cả đời người gắn bó với quân ngũ, từng đi qua chiến tranh, từng đối diện với ranh giới sống – chết, Trung tướng Phùng Khắc Đăng bước vào tuổi hưu không phải bằng sự khép lại, mà như mở thêm một cánh cửa khác: thơ ca. Một chút hương đời ra đời trong hành trình ấy.
Ngay trong Lời thưa ở đầu tập thơ, tác giả đã nói rõ ông làm thơ không nhằm tìm hư danh, mà vì yêu thơ, coi thơ như một cách “đánh thức những vùng ngủ quên của não bộ”, một liệu pháp tinh thần cho tuổi già và một thứ nhật ký được cô đọng bằng con chữ. Sự tự ý thức ấy cũng gợi cho người đọc một cách tiếp cận phù hợp: không nhất thiết tìm kiếm ở thơ ông những cách tân thi pháp, mà lắng nghe những tiếng nói sâu thẳm của một con người đã trải qua nhiều biến động của cuộc đời.
Sinh ra tại làng Bùng, xã Phùng Xá – vùng đất nổi tiếng về truyền thống học hành, khoa bảng, quê hương của Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan, Phùng Khắc Đăng lớn lên trong một không gian văn hóa giàu chiều sâu lịch sử. Ý thức về cội nguồn, gia đình và dòng họ góp phần hình thành nơi ông một nhân sinh quan bền vững, thể hiện trong cả đời binh nghiệp lẫn đời sống sáng tác.
Năm 18 tuổi, Phùng Khắc Đăng đi Thanh niên xung phong rồi vào bộ đội. Ông cùng đồng đội chiến đấu trong suốt những năm tháng đất nước bị chia cắt cho đến ngày non sông thống nhất. Những chiến trường, những năm tháng mưa bom bão đạn trở thành ký ức không thể phai mờ và cũng là một mạch nguồn quan trọng trong thơ ông.
Chân dung người lính trong thơ Phùng Khắc Đăng vì thế hiện lên rõ nét nhất qua ký ức chiến tranh và đồng đội. Ông không kể chiến tranh bằng giọng sử thi hào nhoáng mà bằng hồi ức trầm lắng của một người lính đã đi qua chiến tranh:
“Vội vàng từ giã mẹ cha
Hành quân muôn nẻo đường ra chiến trường
Trải bao gian khổ đau thương
Nằm gai nếm mật sa trường bên nhau.”
(Tự sự)
Chiến tranh trong thơ ông không chỉ có chiến công mà còn là nỗi lo rất con người: cha mẹ, gia đình, quê hương; là những đồng đội đã nằm lại. Trong Tháng bảy nhớ đồng đội, nỗi đau mất mát được diễn đạt bằng những câu thơ mộc mạc, không cầu kỳ nhưng mang sức nặng của trải nghiệm:
“Một viên đạn giặc dã man
Trái tim người lính muôn ngàn vết đau.”
Chiến tranh đã lùi xa nhưng hòa bình không xóa đi ký ức. Ký ức chỉ lắng xuống, trở thành một phần trong đời sống tinh thần của người lính khi tuổi đã về chiều.
Tác giả Phùng Khắc Đăng và chủ tịch nước Lương Cường trong chuyến công tác tại Hoa Kỳ
Một mảng thơ khác góp phần làm nên chân dung Phùng Khắc Đăng là tình cảm gia đình và đạo hiếu. Những bài thơ viết về cha mẹ, tuổi thơ nghèo khó cho thấy một con người dù mang quân hàm cấp tướng vẫn không bao giờ tách khỏi cội rễ của mình. Thơ ông ở mảng này nhiều khi giản dị, gần với lời ru:
“Bóng hình của mẹ ví là núi non
Những gì còn lại trong con
Lời ru dịu ngọt, cứa mòn con tim.”
Và sáu mươi năm sau ngày mẹ mất, nỗi nhớ vẫn nguyên vẹn:
“Mẹ ơi! Sáu chục năm qua
Chúng con nhớ mẹ – Mẹ là bà tiên.”
(Nhớ mẹ)
Phùng Khắc Đăng không chủ ý “làm mới” những cảm xúc vốn quen thuộc. Ông chấp nhận sự giản dị như chính tâm thế của mình: viết để nhớ, để lưu giữ, để tự nhắc mình và nhắc con cháu về ân nghĩa, công ơn sinh thành.
Đáng chú ý trong Một chút hương đời còn có những bài thơ về tình yêu và những rung động muộn. Đó không phải thứ tình yêu dữ dội mà là những xao xuyến nhẹ nhàng, pha lẫn hoài niệm và đôi chút tự trào:
“Bây giờ hoài cổ mà chi
Tình xưa như đã yên vì từ lâu
Nhắc nhiều gợi lại niềm đau
Chẳng bao giờ có kiếp sau mà chờ.”
(Giả vờ)
Đến khi đứng trước vẻ đẹp của hoa sen, tâm hồn người lính già lại trở nên mềm mại:
“Cả một đời xuôi ngược
Nay về bên hồ sen
Thả tâm hồn trong gió
Thấy mình không thấp hèn.”
(Hoa sen)
Ở đây, thơ không che giấu nhu cầu được rung động của một con người đã đi qua gần trọn đời trách nhiệm. Thơ trở thành nơi trú ngụ của những cảm xúc riêng tư mà cuộc đời quân ngũ và công vụ trước đó có thể chưa cho ông nhiều khoảng lặng để giãi bày.
Xuyên suốt Một chút hương đời là một hệ giá trị khá nhất quán: tình yêu Tổ quốc, lòng biết ơn quá khứ, nghĩa tình đồng đội, đạo hiếu gia đình, niềm tin vào truyền thống văn hóa và cội nguồn. Một số bài còn mộc mạc trong ngôn từ, nhưng nhìn tổng thể, tập thơ giống như một cuốn hồi ký tinh thần được viết bằng thơ.
Bìa tập thơ Một chút hương đời
Qua đó, chân dung Phùng Khắc Đăng hiện lên không chỉ là một vị tướng đã đi qua chiến tranh, mà còn là một con người ở tuổi xế chiều vẫn giữ cho mình niềm vui sáng tạo, lấy con chữ làm bạn và tìm trong thơ những khoảng bình yên:
“Ngày trôi qua tháng trôi qua
Mình ta tha thẩn khề khà cùng thơ
Đời người nặng những ước mơ
Cùng trăng với gió và thơ phiêu bồng…”
(Bâng khuâng)
Sau một đời binh nghiệp với biết bao thăng trầm, những gì còn lại trong thơ Phùng Khắc Đăng là ký ức chiến tranh, nghĩa tình đồng đội, bóng dáng mẹ cha, quê hương, tình yêu và cả những rung động rất đời thường. Và có lẽ, đúng như tên gọi của tập thơ, chừng đó thôi cũng đủ để góp nhặt và lưu lại một chút hương đời.
TP.HCM, ngày 01/01/2026
Phùng Hiệu
