Gặp gỡ 16  “Chân dung văn nghệ” của nhà văn Thái Bá Lợi

                                                                                 TRẦN TRUNG SÁNG

(Vanchuongphuongnam.vn) – Chân dung văn nghệ sĩ (Nxb Hội nhà văn, tháng 3/2026) là tập bút ký cùa nhà văn Thái Bá Lợi viết về 16 chân dung văn nghệ sĩ trong và ngoài nước. Sách dày 150 trang, khổ 12×18,5cm. Trong lời nói đầu, tác giả nêu rõ, sau khi sắp xếp, bổ sung, sửa chữa những bài viết của tập bút ký này: còn có những con người thân quen luôn gắn bó với công việc, với từng tác phẩm của mình, bao gồm một danh sách dài các nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, hoạ sĩ… thân thiết với quá nhiều kỷ niệm, mà ông có thể kể về họ nhiều giờ liền mà không cạn mạch. Song, ông không thể lý giải vì sao họ chưa có mặt trong tập sách này, và ông lấy làm hối tiếc sâu sắc về điều đó.

Nhà văn Thái Bá Lợi và nhà văn Trần Trung Sáng

Là người khá gần gũi, thân quen với nhà văn Thái Bá Lợi từ nhiều chục năm qua, cầm quyến sách Chân dung văn nghệ của ông trên tay, tôi lập tức nhận ra hầu hết những nhân vật nơi đây dường như mình đã có dịp đọc, hoặc nghe tác giả kể qua trong những dịp đàn đúm, rượu trà. Bởi dù là viết hay nói, khi nhắc về một nhân vật nào đó, Thái Bá Lợi luôn có biệt tài đúc kết lại những đặc tính tiêu biểu, những tình tiết độc đáo… để đem đến người theo dõi những ấn tượng khó phai về nhân vật ấy.

Điển hình nhất trong tập sách, là bài viết về nhà văn Nguyễn Tuân, dường như ban đầu tôi đã được đọc với tựa đề “ Ngày Nguyễn Tuân ra đi” in trên báo Thanh Niên ngay sau khi nhà văn này vừa qua đời (28/7/1987). Chuyện về Nguyễn Tuân thì tình tiết nào cũng đặc sắc, nhưng tôi luôn nhớ nhất đến cái việc sính chữ nghĩa qua cấu chuyện ông giải thích hai chữ nội và ngoại  khi cùng một người bạn chờ phà trên bến Mỹ Thuận. “Nội” nói về giống cha, thuộc về lý trí, là sự khuôn phép. Còn “ngoại” là giống mẹ, là tiếng nói của lòng mình. Vừa ngay lúc ấy, bọn trẻ bán chả xô đến mời: “Nội ơi, nội ơi mua cho con chục chả”, ông không để ý, bỗng có một bé gái nói: “Ngoại ơi, mua cho con chục chả” thì ông rút tiền ra mua liền. Nguyễn Tuân chết vì chữ nghĩa là vậy.

Với nhà văn Nguyễn Văn Xuân, ngoài những  kỷ niệm vui, độc đáo mà Thái Bá Lợi ấn tượng nhất trong nhiều chục năm  khi nhà văn còn sống, nhận định về hành trình sáng tác Nguyễn Văn Xuân, ông đặc biệt lưu ý: “ Bão rừng và Kỳ nữ họ Tống là hai tác phẩm tiêu biểu cho hai giai đoạn sáng tác của Nguyễn Văn Xuân. Cùng với những đóng góp phong phú của ông các thể loại khác như truyện ngắn, nghiên cứu, biên khảo, hai tiểu thuyết này xứng đáng để tôn vinh ông là nhà tiểu thuyết đặc sắc viết về dải đất miền Trung trên văn đàn Việt Nam. Không phải bất cứ lúc nào, những chục năm, nhiều chục năm nền văn học chúng ta có ngay những tác phẩm ấy”.

Bìa sách Chân dung văn nghệ

Đối với kiến trúc sư Ba Lan Kazimierz Kwiatowski mà chúng ta thường biết qua tên Kazik (1944-1997), Thái Bá Lợi cho biết,  ông đã có cơ duyên tiếp cận Kazik từ những ngày đầu tiên ông này đến Hội An. Nhiệm vụ của Kazik là ở Mỹ Sơn, là ở các tháp Chăm chứ không phải Hội An, nhưng khi tiếp cận Hội An ông gắn bó sâu sắc với đô thị cổ này: “ Ông thường nói với chúng tôi Hội An là kho báu của nhân loại, chúng mày phải ra sức giữ gìn nó. Ông viết hàng chục bài báo trên diễn đàn thế giới. Ông tư vấn cho các dự án tu bổ giữ gìn Hội An. Ông tham gia làm hồ sơ để năm 1999 để Hội An được công nhận là di sản thế giới. Để nhớ ơn ông, Hội An đã dựng phù điêu vinh danh Kazik ở trung tâm phố cổ”. Thái Bá Lợi được mời viết mấy câu dưới phù điêu, tuy nhiên ông không hiểu sao người ta lại bỏ đoạn nói việc Kazik đã phát hiện ra vẻ đẹp không trùng lắp của Hội An, dù trong bài viết chỉ khoảng 100 từ.

Ở Mỹ Sơn, Kazik làm việc quần quật suốt ngày. Trường phái trùng tu của Kazik là không bao giờ tái hiện như thật những gì đã mất mà chỉ giữ chắc những gì còn lại. Năm 1997 Kazik được tài trợ từ Ba Lan để trùng tu Thế Miếu (Huế) và ông mất  tại đó sau một cơn nhồi máu cơ tim. Thái Bá Lợi viết: “Cái chết của ông làm sững sờ không chỉ với giới khảo cổ, trùng tu, các kiến trúc sư và các nhà khoa học lịch sử mà đến cả những người dân miền Trung, người dân Đà Nẵng, Huế dù chỉ mới gặp Kazik một lần hoặc chỉ mới nghe tên ông. Nhiều người đã khóc. Tôi hiểu rằng khó có người nào thay thế được ông trong tâm khảm mình. Kazik là người hiếm có khó gặp trên đời này”.

Đối với những nhân vật như Nguyên  Ngọc, Nguyễn Chí Trung, Nguyễn Minh Châu, Thu Bồn, Trần Vũ Mai, Đào Trọng Khánh, Lê Công Thành, Nguyễn Thế Vinh …trong đó,  có những người  dù là cấp trên, hay đồng nghiệp cùng Thái Bá Lợi chia sẻ ngọt bùi trong những tháng ngày chiến tranh gian khổ, ông luôn dành những trang viết trân trọng, chăm chút, nhưng không quên bỏ qua những tình tiết sâu sắc, đôi  khi  hóm hỉnh, đôi khi lại khiến ta cười ra nước mắt. Điển hình như ở đoạn viết về Trần Vũ Mai: “Mỗi khi cầm bút viết tôi có thói quen hình dung ra một ai đó đang đọc mình, đang nghiêm khắc theo dõi những dòng  mình viết. M. Gorki nói: “Khi viết anh nên nghĩ đang viết cho kẻ thù đọc. Vì với kẻ thù anh sẽ thận trọng và mạnh mẽ hơn so với bạn bè”. Tôi không có kẻ thù, nên khi viết tôi chỉ nghĩ tới Mai, hình dung ra anh sẽ khen câu này, chê câu kia, nên khi anh ra đi tôi thực sự cảm nhận được sự trống vắng mỗi lần ngồi trước trang giấy”.

Với những đồng nghiệp ngang lứa, ngang vai hoặc có khi ở thế hệ sau, trong quan hệ giao du, khi đã thấu hiểu đồng cảm, Thái Bá Lợi không ngần ngại dành cho họ vị trí xứng đáng nhất trong tâm tư, suy nghĩ của mình. Đó là là các bài viết về Vũ Hữu Định, Nguyễn Lâm Huệ, Đoàn Tuấn. Là người lính từng vào sinh ra tử trong cuộc chiến trước 1975, Thái Bá Lợi cho biết, khi đọc bản thảo Lời nguyện cầu cho những linh hồn phiêu dạt (NXB Tổng hợp TP HCM 2022) của Đoàn Tuấn, ông có cảm giác một niềm vui, vì không còn phải lăn tăn viết một cuôn sách về chiến trường K, vì tác phẩm của Đoàn Tuấn làm rồi.

Còn ở hai bài viết về A. Tshêkhop và Martwain, một nhà văn Nga và một nhà văn Mỹ. Tuy hai nhà văn này ở hai nền văn học khác biệt và mất đã lâu, nhưng qua cách tiếp cận và diễn đạt của Thái Bá Lợi, chúng ta nhận ra sức ảnh hưởng của hai tác giả này đến công chúng vô cùng to lớn.

Với A. Tshekhop. Thái Bá Lợi mở đầu: “Trong một buổi sáng mùa đông, chúng tôi đến thăm nhà lưu niệm A. Tshekhop ở Ianta trên bán đảo Krưm… “ để rồi, sau đó khi tản bộ dọc phố Bờ biển, ông nhận ra: “trên con đường này những nhân vật của Tshekhop đã đi qua. Họ vẫn sống đến hôm nay như đang cười nói cười, tâm sự, hờn giận yêu thương nhau đâu đây…”. Ở bài viết về Mark Twain, Thái Bá Lợi kể lại, vào tháng 6/2011 ông đã đến Hannibal, bên bờ sông Mississippi, quê hương nhà văn nổi tiếng Mark Twain, ông có cảm tưởng cái thị trấn nên thơ này chẳng có thay đổi gì nhiều so bới 80 năm về trước. Mọi thứ nhà hàng, khách sạn, cửa hàng lưu niệm, quán cà phê, thư viện, hiệu sách, siêu thị… tất tần tật  đều gắn với tên Mark Twain. Ngôi nhà của nhà văn thành bảo tảng, họ dựng lại căn nhà của Tom Sawyer, nhân vật trong tác phẩm cùng tên. Nói chung, họ tận dụng tối đa những gì gợi nhớ đến nhà văn.

Nhìn chung, 16 chân dung văn nghệ  qua bút ký của Thái Bá Lợi phác hoạ trong tập sách vừa ấn hành phần lớn đều đã qua đời (ngoại trừ hai trường hợp: nhà văn Nguyên Ngọc và nhà văn Đoàn Tuần). Tuy nhiên, với Thái Bá Lợi, đó là những gương mặt ông đã may mắn được gặp để lúc nào cũng có một không gian thầm kín suy ngẫm về con người, về những thăng trầm mà một đời người trải qua, để thấm thía những ngày đang sống an lạc hiện tại, chống chọi với những sóng gió đi qua một cách kiên cường, bản lĩnh dù chưa được giải thoát nhưng cũng có niềm vui. Mà niềm vui sau khi vượt qua trắc trở, gập gềnh bao giờ cũng sâu lắng và đậm đà.

Box:

Nhà văn Thái Bá Lợi sinh ngày 8.4.1945 tại Quỳnh Lưu, Nghệ An. Năm 1971, khi đang là quân y sĩ bám trụ trong khu rừng già Đại Lộc, Quảng Nam (nay thuộc Đà Nẵng), ông  được chuyển về Cục Chính trị Quân khu 5. Năm 1979, ông vào học Trường viết văn Nguyễn Du khóa I. Năm 1983, ông chuyển công tác về Hội Văn học-Nghệ thuật tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng (nay là TP Đà Nẵng) cho đến khi nghỉ hưu.

Tác phẩm Thái Bá Lợi gồm có: Thung lũng thử thách (năm 1978) :  Họ cùng thời với những ai (năm 1981); Còn lại với thời gian (năm 1989); Trùng tu (năm 2003); Khê mama (năm 2004); Minh sư (năm 2010); Bán đảo (năm 1983); Đội hành quyết (truyện ngắn, năm 1994)… Năm 2021, Thái Bá Lợi-Tuyển tập (5 tập) dày hơn 3.000 trang ra đời. Ông đã nhận nhiều giải thưởng, như: Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam các năm 1983, 2010; Giải A Giải thưởng của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, năm 2003; Giải thưởng văn học Đông Nam Á (S.E.A Write Award), năm 2013; Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật, năm 2012.

T.T.S