TRẦN THẾ TUYỂN
Đại tá, nhà văn, nguyên Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng
(Vanchuongphuongnam.vn) – Có những người thầy ta gặp trong giảng đường, nhưng hình bóng của họ đã đến với ta từ trước đó rất lâu. Có những bài học không chỉ nằm trong trang sách mà còn theo ta suốt cuộc đời, qua những năm tháng chiến tranh, những chặng đường công tác và cả những cuộc trở về với đồng đội đã ngã xuống.
GS.TS Nguyễn Khắc Thuần
Với tôi, Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần là một người thầy như thế.
Tôi biết đến Nguyễn Khắc Thuần từ những năm chiến tranh. Ngày ấy, giữa những đêm dài nơi chiến trường, tôi từng nghe Đài Phát thanh Giải phóng đọc bài viết và ngâm thơ của ông. Những vần thơ đến với người lính giữa khói lửa, mang theo tình yêu quê hương và niềm tin vào ngày đất nước thống nhất.
Thuở ấy, tôi chưa có duyên gặp ông. Tôi cũng chưa thể hình dung rằng, sau ngày hòa bình, người mình từng biết qua làn sóng phát thanh sẽ trở thành người thầy đứng lớp, trực tiếp giảng dạy mình trong giảng đường đại học.
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất, tôi trở lại giảng đường, theo học Khoa Văn – Sử, Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, khóa 1983–1988. Tại đây, tôi may mắn được học những người thầy đáng kính như các giáo sư Hoàng Như Mai, Lê Đình Kỵ, Hoàng Thiệu Khang…và Nguyễn Khắc Thuần.
Tác phẩm Một đời cầm bút của GS.TS Nguyễn Khắc Thuần
Từ một người lính cầm bút, tôi trở thành sinh viên Văn – Sử. Từ những đêm nghe thơ nơi chiến trường đến những giờ học trên giảng đường, một mối duyên thầy trò âm thầm hình thành.
Nhìn lại, tôi càng thấm thía rằng những gì ta tiếp nhận từ người thầy không chỉ là kiến thức của một thời, mà còn có thể trở thành hành trang cho cả cuộc đời.
Sau này, trên những chặng đường công tác và hoạt động xã hội, tôi có dịp gặp lại Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần trong những hoàn cảnh khác. Mối quan hệ thầy trò không dừng lại ở giảng đường năm xưa mà tiếp tục được bồi đắp qua những chuyến đi, những cuộc gặp gỡ và những việc làm hướng về cội nguồn.
Khi tham gia Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh, tôi có cơ hội cùng ông trở về những chiến trường xưa, nơi ông từng viết, từng gắn bó và lưu giữ nhiều ký ức. Đó là miền Đông Nam Bộ và vùng đồng bằng sông Cửu Long, những địa bàn in đậm dấu chân của biết bao thế hệ cán bộ, chiến sĩ trong các cuộc kháng chiến.
Tôi nhớ một lần Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần cùng Giáo sư, nhà văn, Đại tá Trình Quang Phú và một số nhân vật tiêu biểu ở miền Nam về dâng hương tại Đền thờ Liệt sĩ Long Khốt.
Giữa không gian linh thiêng của vùng đất từng chứng kiến những trận chiến khốc liệt, chúng tôi cùng hướng lòng mình về những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Trong khoảnh khắc ấy, tôi càng hiểu thêm tấm lòng của những bậc tiền bối đối với sự nghiệp cách mạng, với đồng đội và với thế hệ đi sau.
Một nén hương trước anh linh liệt sĩ, một phút lặng im giữa đất thiêng, một lần trở lại nơi đồng đội đã nằm xuống – tất cả đều nói lên nghĩa tình sâu nặng của những người còn sống đối với người đã khuất.
Một dịp khác, tôi được tổ chức xác lập kỷ lục quốc gia trao bằng Kỷ lục gia với danh hiệu “Người có đôi câu đối được sử dụng tại nơi thờ tự liệt sĩ nhiều nhất nước”. Với tư cách là thành viên Hội đồng tuyển chọn, Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần đã đến chúc mừng tôi. Thầy nói: “Khá lắm! Tiếp tục cống hiến nhé!”.
Lời động viên ngắn gọn của người thầy khiến tôi rất xúc động. Đó không chỉ là lời chúc mừng mà còn là sự khích lệ đối với một người học trò trên con đường tiếp tục cống hiến.
Tôi quý Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần không chỉ bởi tri thức và những công trình ông để lại, mà còn bởi sự gắn bó với những vùng đất, những con người và những ký ức của một thời đấu tranh gian khổ.
Qua những chuyến đi ấy, tôi càng nhận ra rằng lịch sử không chỉ nằm trong thư viện, văn bản hay những trang sách. Lịch sử còn hiện diện trong ký ức nhân chứng, trong những địa danh thấm máu xương và trong trách nhiệm của người hôm nay đối với quá khứ.
Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần xuất thân từ một gia đình nhà nho giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Trên hành trình cuộc đời, ông gắn bó với chữ nghĩa, nghiên cứu, giảng dạy và truyền bá tri thức lịch sử, văn hóa dân tộc.
Với hơn 300 tác phẩm, công trình và đầu sách, ông để lại dấu ấn trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử, văn hóa học, đồng thời góp phần đưa tri thức đến gần hơn với công chúng.
Nhắc đến Nguyễn Khắc Thuần, bạn đọc có thể nhớ tới bộ Việt sử giai thoại, những công trình về danh tướng Việt Nam, lịch sử văn hóa Việt Nam cùng các tác phẩm khảo cứu, dịch thuật và chú giải văn bản cổ.
Điều đáng quý ở một người cầm bút lâu năm không chỉ là số lượng tác phẩm, mà còn là sức lao động, sự kiên trì và khát vọng tiếp tục cống hiến. Với người nghiên cứu lịch sử, mỗi trang sách còn là một cuộc đối thoại với quá khứ; mỗi tư liệu được tìm kiếm, đối chiếu và giải thích là một nỗ lực góp phần làm sáng tỏ những điều mà các thế hệ hôm nay cần biết, cần hiểu và gìn giữ.
Mới đây, Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần gửi tặng tôi cuốn sách Một đời cầm bút. Cầm cuốn sách trên tay, tôi không chỉ nghĩ đến hành trình lao động trí tuệ của tác giả mà còn nhớ lại mối duyên thầy trò đã bắt đầu từ những năm tháng chiến tranh, tiếp nối trong giảng đường đại học và được bồi đắp qua những chuyến trở về chiến trường xưa.
Ông đề tặng cuốn sách cho tôi – người học trò từng được ông giảng dạy sau ngày đất nước thống nhất.
Một lời đề tặng có thể ngắn, nhưng phía sau đó là cả một quãng thời gian dài. Từ những năm tháng gian lao đến khi tóc đã bạc, người thầy và người học trò vẫn còn có dịp gặp nhau, chia sẻ những điều tâm đắc về cuộc đời và con người.
Tôi trân trọng món quà ấy. Bởi Một đời cầm bút không chỉ gợi nhắc sự nghiệp của một nhà nghiên cứu, một nhà giáo, mà còn khiến tôi nghĩ về ý nghĩa của việc sống và làm việc có ích.
Mỗi người có một con đường riêng. Nhưng nếu biết dành tâm huyết cho đất nước, cho cộng đồng và cho những giá trị bền vững, thì những năm tháng cầm bút hay đứng lớp đều có thể trở thành một phần đáng quý của cuộc đời.
Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần và người bạn đời của ông, Tiến sĩ Lý Thị Mai.
Bà Lý Thị Mai được biết đến qua các công trình nghiên cứu, sách viết và hoạt động giao lưu, chia sẻ kiến thức với công chúng, trong đó có những chương trình trên làn sóng phát thanh. Bằng con đường riêng của mình, bà cũng bền bỉ đóng góp cho đời sống xã hội bằng tri thức và sự gắn bó với cộng đồng.
Một người dành nhiều tâm huyết cho nghiên cứu lịch sử, văn hóa; một người miệt mài với các công trình nghiên cứu và hoạt động xã hội. Mỗi người có một cách cống hiến, nhưng điểm gặp gỡ là sự trân trọng tri thức và mong muốn đem những điều có ích đến với mọi người.
Từ những đêm nghe Đài Giải phóng ngâm thơ trong chiến tranh đến những giờ học Văn – Sử ở Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh; từ giảng đường năm xưa đến những chuyến trở về chiến trường cũ, mối duyên thầy trò ấy đã đi cùng tôi qua nhiều năm tháng.
Xin đa tạ Giáo sư Nguyễn Khắc Thuần – người thầy của tôi, một người bền bỉ với chữ nghĩa và nặng lòng với lịch sử, văn hóa dân tộc.
Xin cảm ơn Tiến sĩ Lý Thị Mai, người bạn đời của thầy, vì những đóng góp của bà cho đời sống tri thức và cộng đồng.
Một đời cầm bút rồi cũng sẽ khép lại. Nhưng những trang sách có ích, những bài giảng còn lưu trong ký ức học trò và những nghĩa tình được vun đắp qua năm tháng vẫn tiếp tục hành trình của chúng.
Và có lẽ, không lời tri ân nào gần gũi hơn những vần thơ của chính Tiến sĩ Lý Thị Mai viết về cuốn sách và người bạn đời của ông:
…
Một đời cầm bút đáng yêu sao,
Một đời giữ mãi nếp thanh tao.
Cầm bút tôn thờ đức nghiệp lớn,
Sóng chữ ngày đêm vỗ dạt dào.
Sài Gòn, ngày 30-10-2026
T.T.T
