(Vanchuongphuongnam.vn) – Mùa khô, biên giới nắng như đổ lửa. Gió băng qua những cánh rừng cao su bạt ngàn, hú dài trên những ngọn cây, luồn vào từng đám cỏ đuôi chồn trên những sườn đồi chao nghiêng như một bức tranh mê hoặc. Những rẫy cà phê bắt đầu chín rực, cúc quỳ nối nhau thắp lửa dọc những tuyến đường biên giới. Và đâu đó giữa bao la đại ngàn tiếng chiêng bắt đầu được đánh thức sau những ngày ngủ yên, ấy là lúc mùa Pơ thi đang về.

Tác giả Chu Phương Thảo
Pơ thi là lễ bỏ mả của người Jrai và Bana ở Tây Nguyên. Đó là nghi lễ cuối cùng dành cho người đã khuất , khép lại chuỗi ngày dài thương nhớ, vấn vương. Đây không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là cuộc chia tay giữa hai thế giới: người sống và người chết. Trong lễ bỏ mả, người sống làm lễ để tiễn biệt người chết, đưa linh hồn họ đi về cõi A Tâu – thế giới của những người chết theo quan niệm của người dân bản địa.
Các già làng kể lại rằng, trong đêm Pơ thi, ranh giới của người sống và người chết gần nhau đến mức tưởng chừng như một hơi thở nhẹ. Không ai nói ra nhưng ai cũng hiểu đây là đêm cuối cùng. Trong đêm lễ hội đó linh hồn người chết sẽ trở về với người thân lần cuối cùng. Họ lặng lẽ hiện diện đâu đó bên ánh lửa, trong vòng xoang đang quay đều quanh nhà mồ. Sau khi kết thúc nghi lễ, vòng xoang khép lại, những chiếc chiêng được đặt xuống, người ra đi thanh thản bước về thế giới của mình, người ở lại trở về với cuộc sống thường ngày.
Lễ Pơ thi rất kỹ. Khi bóng tối dần buông, ánh lửa bập bùng soi xuống những ngôi nhà mồ, tiếng chiêng bắt đầu ngân lên, những vòng xoang được mở ra, những bàn chân trần chạm đất, những bước chân nhịp nhàng nối tiếp nhau như kéo cả đất trời cùng hòa vào một vòng tròn huyền bí. Đêm ấy, chiêng không chỉ gọi người sống mà còn là lời tiễn biệt gửi đến những linh hồn. Không ai đứng ngoài cuộc, không ai là khán giả, người già người trẻ, đàn ông đàn bà cùng hòa làm một. Tiếng chiêng không chỉ dẫn dắt bước chân mà còn kết nối tâm hồn, nối con người với nhau hơn. Cứ thế, vòng xoang nối dài, nhịp chiêng tiếp nối tạo thành bản hòa tấu của cả cộng đồng – nơi âm nhạc không chỉ được nghe bằng đôi tai mà còn được cảm nhận qua từng hơi thở, từng nhịp tim của mỗi người.
Tiếng chiêng dội lên trầm hùng như tiếng vọng từ sâu thẳm đại ngàn. Đó không phải là những âm thanh rời rạc mà là một chỉnh thể rất hài hòa từ cao độ, tiết tấu và âm sắc. Mỗi chiếc chiêng đảm nhận một vị trí khác nhau nhưng khi hòa nhịp lại tạo nên một kết cấu đa thanh đặc sắc. Những mô típ âm nhạc được lặp đi lặp lại có tính chu kỳ tạo nên sự chuyển động nhịp nhàng cuốn bước chân vào những chuyển động không ngừng. Trong không gian ấy, những ánh mắt tìm nhau, những bàn tay khẽ chạm nhẹ rồi vội buông, gửi cả nhớ mong vào nhịp xoang mà chẳng dám hứa hẹn điều gì. Đâu đó, những cánh bướm lạc mùa chập chờn bay qua ánh lửa làm cho đêm lễ hội trở nên huyền bí hơn. Đêm đen vời vợi được mở ra như một miền ký ức, nơi cất giữ những cuộc gặp gỡ, những rung động và cả những lời chưa kịp nói, con người bỗng trở nên gần nhau hơn, mọi khoảng cách về tuổi tác, ngôn ngữ hay nguồn gốc dường như tan biến nhường chỗ cho những đồng điệu và gắn kết.
Tôi nhớ đêm Pơ thi đầu tiên mình tham dự tại xã Ia Dom vào năm 1999 khi vừa đặt chân đến Đức Cơ công tác. Khi vừa tốt nghiệp trường Văn hóa Nghệ Thuật Gia Lai, tôi được giới thiệu về Huyện đoàn để làm công tác phong trào. Hành trang mang theo của cô gái 22 tuổi lúc ấy là nhiệt huyết của tuổi trẻ và khát vọng được cống hiến. Tôi đến với lễ hội bằng nhiệm vụ của một cán bộ Đoàn và cả sự háo hức, tò mò của một người trẻ lần đầu tiên được chạm vào một không gian văn hóa đầy lạ lẫm.
Đêm đó tôi đã cùng dân làng, cùng các anh bộ đội Tiểu đoàn 50, đồn biên phòng 721 hòa vào đêm lễ hội, những cánh tay nối dài, những vòng xoang bất tận bên ché rượu cần chuyền nhau trong men say. Đêm ấy, không còn khoảng cách của người Kinh, người Jrai, giữa khách và chủ hay giữa những con người vừa gặp mặt mà chỉ có tiếng chiêng vang lên ngân xa như tiếng gọi của đại ngàn.
Gần 27 năm sau, tháng 10 năm 2026, tôi lại trở về Ia Dom. Vẫn mảnh đất biên giới thân yêu ấy, vẫn những con đường mang dấu chân một thời tuổi trẻ nhưng lần trở lại này tôi mang theo một tâm thế hoàn toàn khác. Không còn là cô cán bộ Đoàn năm nào với trái tim đầy nhiệt huyết và sự háo hức của tuổi trẻ, tôi trở về với vai trò một cô giáo dạy tại trường Phổ thông Nội trú TH và THCS Ia Dom, mang theo hành trang của gần ba thập kỉ công tác, những trải nghiệm của nghề trồng người và khát vọng sâu sắc hơn về sự cống hiến.
Tôi trở về Ia Dom không phải để tìm lại những gì đã qua mà để viết tiếp một câu chuyện đẹp. Tôi mong ước mình có thể làm được điều gì đó cho mảnh đất nơi đây và biết đâu trong tương lai giữa những thay đổi của mảnh đất biên giới sẽ có những lớp trẻ nhớ về ngôi trường này như nơi đã chắp cánh cho ước mơ đầu tiên của mình. Với tôi, đứng lớp ở ngôi trường này không đơn thuần chỉ để dạy học sinh hát đúng một bài ca, đọc đúng cao độ tiết tấu một bài tập đọc nhạc mà tôi mong muốn rằng âm nhạc sẽ trở thành cầu nối đưa các em đến gần hơn với thế giới văn hóa đầy màu sắc phong phú của dân tộc mình. Tôi muốn các em được nghe, được hiểu về tiếng chiêng, điệu xoang và được biết thêm về những phong tục của buôn làng. Từ những bài học giản dị ấy, tôi mong các em thêm yêu, thêm tự hào về nguồn cội để mai này dù có đi đâu, làm gì thì các em vẫn nhận ra vẻ đẹp và giá trị của bản sắc dân tộc mình. Nếu có thể góp một dấu ấn nhỏ trong hành trình trưởng thành ấy, với tôi đó là niềm hạnh phúc lớn lao của nghề trồng người.
Ia Dom trong tôi vừa thân thuộc vừa mới mẻ. Những thay đổi của cuộc sống hôm nay hiện lên trên từng mái nhà, từng con đường, từng buôn làng. Và khi một mùa Pơ thi nữa đang chuẩn bị mở ra, những ký ức cũ bỗng trở về. Tôi tự hỏi, những vòng xoang hôm nay có còn dài bất tận như đêm ấy không? Tiếng chiêng có còn làm rung động những trái tim non trẻ như tôi ngày xưa không? Những giá trị văn hóa đã từng mê hoặc tôi trong đêm Pơ thi đầu tiên ấy sẽ được gìn giữ, tiếp nối và trao gửi cho các bạn trẻ bằng cách nào? Những câu hỏi ấy khiến tôi thấy mình háo hức hơn. Một cảm giác thật lạ như thể thời gian bỗng như chậm lại để trái tim mình được trẻ thêm một lần nữa. Tôi muốn được trở về, muốn được tan vào tiếng chiêng, muốn được hòa mình vào nhịp xoang bất tận bên ánh lửa nhà rông bập bùng cùng với men say. Muốn chậm lại một chút giữa những bộn bề để lắng nghe tiếng kể chuyện của già làng, để nhìn ánh mắt lấp lánh của những bạn trẻ và cảm nhận nét đẹp của một nền văn hóa vẫn luôn sống trong lòng cộng đồng.
Ia Dom hôm nay chuyển mình trên hành trình phát triển. Những con đường mới đang mở ra, mảnh đất biên cương của Tổ quốc đang từng ngày thay da đổi thịt, nhịp sống hiện đại ngày càng hiện diện trong từng buôn làng. Nhưng phát triển không đồng nghĩa là đánh mất những giá trị đã làm nên bản sắc của một vùng đất mà là cách để bà con tiếp tục được sống với bản sắc của mình, để tiếng chiêng vẫn còn chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
Pơ thi là một nét văn hóa như thế. Pơ thi không dạy người ta quên mà dạy người ta cách buông tay đúng lúc. Khóc đến đấy đủ rồi, yêu thương đến đây cũng trọn vẹn rồi. Tiếng chiêng rồi sẽ dừng, vòng xoang cũng khép lại, những ché rượu cần vơi đi nhưng điều còn lại là ký ức, là tình cảm cộng động và những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Nắng và gió biên giới đã nhuộm tím những đồng cỏ đuôi chồn. Trên những tán Pơ lang, vài chiếc lá đầu tiên bắt đầu rời cành. Đất trời dường như đang khẽ chuyển mình, đại ngàn như đang sửa soạn để đón một mùa lễ hội mới. Đâu đó, tiêng chiêng bắt đầu vọng về, khi gần, khi xa, len qua những dòng thác, băng qua những cánh rừng rồi bất chợt chạm vào một miền ký ức tưởng chừng đã ngủ yên trong tôi. Tiếng chiêng ấy như gọi về từ một miền xa thẳm, đánh thức cả những điều tưởng chừng như lãng quên. Có lẽ, một mùa Pơ thi nữa đang về…
C.P.T












