(Vanchuongphuongnam.vn) – Ở quê tôi, nỗi nhớ không bắt đầu từ những cánh thư hay câu hát. Nó bắt đầu từ thứ mùi khói rơm ngai ngái xộc thẳng vào cánh mũi mỗi chiều muộn, khi vệt nắng cuối cùng sụt xuống sau dải đê làng, chìm dần vào lòng sông thẫm đỏ phù sa.
Ảnh minh họa. Nguồn internet
Đó là thứ mùi hỗn hợp của rạ mục, của mồ hôi áo vải ngấm nắng cả ngày dài lao động, và của đất thịt cày lật úp đang phơi mình chờ vụ mới. Một mùi hương không lẫn vào đâu được, vừa nồng nặc vừa êm ả, vừa nhói lên chút cay xè nơi khóe mắt, vừa dịu dàng như một chiếc neo vô hình níu lấy đôi chân mỏi mệt của những kẻ tha hương.
Tôi nhớ rất rõ chiều hôm ấy — chiều ba mươi Tết của năm tôi hai mươi bốn tuổi.
Đó là lần đầu tiên tôi trở về làng sau gần ba năm biền biệt nơi phố thị. Chuyến xe khách cuối cùng thả tôi xuống chân cầu cống, nơi con đường đất chạy ngoằn ngoèo dẫn vào xóm nhỏ. Trời bắt đầu sẩm tối. Cái lạnh muộn mằn của miền Bắc quất từng cơn hanh hao qua da thịt. Tôi xách chiếc vali nặng trịch, đôi giày tây láng bóng nhanh chóng bị phủ một lớp bụi mịn màu đỏ gạch.
Xung quanh, không khí im lìm một cách lạ kỳ. Không có tiếng còi xe giục giã, không có những dải đèn nhấp nháy mỏi mệt của phố xá. Chỉ có tiếng trâu gõ móng đều đặn trên đường đất, tiếng gạt nước lách tách dưới chân cầu, và một vệt khói xám mảnh như sợi chỉ đang bò chậm rãi lên từ chái bếp nhà bà nội tôi phía cuối bãi bồi.
Tôi bước nhanh hơn. Tiếng bước chân gõ lên mặt đường nứt nẻ chân chim vang lên những nhịp khô khốc. Khi tôi đẩy cánh cổng vầu khép hờ, một làn khói rơm đậm đặc theo gió tạt thẳng vào mặt.
Giữa khoảng sân gạch cũ đã bám đầy rêu xanh, bà nội tôi đang ngồi trên chiếc ghế đẩu gỗ đã ngả màu. Tay bà cầm chiếc quạt xòe bằng lá cọ sờn mép, nhẫn nại nhóm bếp lửa giữa hai gạch kê tạm. Dưới đáy nồi đất bộc bộc bọt nước, những củ khoai mật lang bắt đầu tỏa mùi thơm ngọt lịm, bà ngước lên. Mắt bà nheo lại vì khói, hoặc vì bóng tối đã bắt đầu nhập nhạng làm mờ đi đôi đồng tử đục màu thủy tinh thể. Bà nhìn tôi mất vài giây, tay ngừng quạt, rồi cất tiếng gọi run run:
“An đấy hả con? Sao bảo mười bốn mới về?”
Tôi đứng khựng lại giữa sân. Chiếc vali trong tay rơi nhẹ xuống đất. Cái cảm giác nghẹn đắng bỗng dưng chực trào lên nơi cổ họng. Trong suốt ba năm lăn lộn giữa những tòa nhà kính chọc trời, giữa những cuộc họp kéo dài xuyên đêm và những lời xã giao khách hứa, tôi chưa từng chuẩn bị tinh thần cho một câu hỏi đơn sơ đến thế.
Người già ở quê ít khi nói về nỗi buồn. Nỗi buồn của họ giấu vào từng đốt ngón tay chai sạn, gạt qua lớp tro tàn nơi đáy bếp, rồi tan ra thành làn khói xám nhẹ hẫng bay lên trời.
Bà tôi ngồi xuống lại bên bếp lửa, vạt áo nâu sồng đã bạc màu nơi vai áo. Bà đưa bàn tay khô gầy như cành rạ mục quơ lấy vài dăm rơm khô quăng thêm vào lòng bếp. Lửa bùng lên, soi rõ những vệt chân chim hằn sâu hơn trên bờ má đồi đồi.
Tôi tiến lại gần, ngồi xuống chiếc đẩu nhỏ đối diện bà, mặc cho chiếc quần âu đắt tiền quệt vào lớp tro xám bụi.
“Bố mẹ con lên chợ huyện mua nốt chuyến hàng Tết rồi. Bảo tối muộn mới về. Bà nhóm cái bếp, luộc mấy củ khoai lót bụng cho ấm dạ,” bà vừa nói, vừa lấy vạt áo quệt nhẹ khóe mắt đang rấn nước vì khói rơm.
Tôi nhìn vào lòng bếp. Những tia lửa nhỏ lách tách nổ, bắn ra những hạt bụi vàng óng. Thứ mùi rạ mục bị đốt cháy xộc vào lồng ngực tôi, mang theo cả một vùng ký ức tưởng như đã bị xóa sạch dưới lớp bụi thời gian của đô thị.
Tôi nhớ những ngày mười tuổi, cũng vào những chiều đông lạnh giá thế này. Tôi và lũ trẻ trong xóm thường rủ nhau ra đồng sau mùa gặt. Đồng quê khi ấy chỉ còn lại những gốc rạ trọc lóc, xám xịt và trơ trụi dưới bầu trời mây xám. Chúng tôi gom những ôm rơm còn sót lại, vun thành từng ngọn tháp nhỏ rồi châm lửa đốt. Lửa cháy bùng bùng, tỏa ra hơi ấm nồng nặc mùi đất ẩm. Chúng tôi vùi vào lớp tro nóng những củ khoai trộm được dưới bãi, rồi ngồi vây quanh, mặt mũi lem luốc tro than, cười đùa vang cả một khoảng trời vắng.
Khi ấy, chúng tôi đều khao khát lớn nhanh. Khao khát được bước chân lên những chuyến xe khách chạy ngược về phía thành phố, nơi có ánh đèn điện lung linh và những con đường nhựa bằng phẳng không bao giờ dính bùn đất vào đế dép.
Nhưng phải đi qua hàng ngàn ngày ở phố, giữa những khoảng xanh ngăn nắp và xa lạ trên bản đồ đồ thị, người ta mới hiểu rằng cái giá của sự lớn lên là việc đánh mất đi một mùi hương.
Màu xanh nơi thành phố được cắt tỉa quá gọn gàng. Nó thiếu cái vị phù sa ngầu đỏ của dòng sông chảy qua trước cửa nhà; thiếu cái thô ráp của bờ rào dâm bụt quấn quýt dây tơ hồng; và thiếu cả sự hào sảng của những xóm giềng gặp nhau từ đầu ngõ đã cất tiếng hỏi: “Cơm nước gì chưa con?”
Bà nội gắp ra một củ khoai mật nóng hổi, bẻ đôi rồi đưa cho tôi. Khói từ củ khoai quyện vào khói rơm từ lòng bếp, bốc lên nghi ngút giữa hai thế hệ.
“Ăn đi con. Ở trên ấy làm ăn có vất vả lắm không?”
Tôi đỡ lấy củ khoai, hơi nóng làm rát nhẹ những ngón tay vốn đã quen cầm bút và gõ bàn phím. Tôi hít một hơi thật sâu, nuốt chửng cái nghẹn ngào vào trong, rồi mỉm cười:
“Con không vất vả đâu bà. Chỉ là… nhớ nhà quá.”
Bà tôi không đáp. Bà chỉ nhìn tôi, một ánh nhìn bao dung và lặng lẽ như chính mảnh đất này. Đất quê mình ngộ lắm. Lúc nắng thì nứt nẻ chân chim, dính chặt vào đế dép; lúc mưa thì lầy lội, trơn trượt đến mức người đi phải bấm sâu mười ngón chân xuống đất mà giữ nhịp. Nhưng chính cái nết đất cưu mang, níu giữ ấy lại nuôi lớn biết bao thế hệ người làng, để rồi đi đâu xa, chỉ cần ngửi thấy mùi đất ẩm sau trận mưa đầu mùa, hay mùi khói rơm lướt qua chái bếp chiều, lòng lại trào lên một niềm quyến恋 dịu dàng và đau đớn.
Đêm đó, tôi nằm trên chiếc phản gỗ lim cũ kỹ ở nhà ngoài. Ngoài trời, sương đêm bắt đầu rơi lách tách trên lá chuối khô. Mùi khói rơm từ chái bếp ban chiều dường như đã ngấm sâu vào từng thớ gỗ, vào bức tường vôi phai màu, và ám cả vào nếp chăn bông bọc vải hoa đã cũ.
Thành phố giờ này chắc vẫn đang náo nhiệt trong những giai điệu đón năm mới, đèn hoa rực rỡ khắp các ngả đường. Nhưng ở đây, trong căn nhà gạch ba gian của bà, chỉ có tiếng dế kêu rỉ rả dưới gầm giường và tiếng thở nhẹ đều của người già.
Tôi nhận ra rằng, làng chưa bao giờ mất đi. Làng không nằm ở tấm biển tên đặt ở đầu xã, không nằm ở những con đường đã được bê tông hóa. Làng nằm ở cọng rơm khô vương trên nếp áo của kẻ trở về, ở cái cay xè nơi khóe mắt khi đứng trước bếp lửa chiều, và ở cái cảm giác bình yên đến kỳ lạ khi biết rằng: dù ngoài kia có giông bão hay thất bại đến đâu, chỉ cần quay về, gốc rạ cũ vẫn vẹn nguyên một mùi thơm mộc mạc, âm thầm dung dưỡng và chờ đợi mình.
N.Đ.S
