TRẦN THỊ HẢI QUỲ
(Vanchuongphuongnam.vn) – Cái tài của Phùng Văn Khai là bằng việc dịch thơ Đường luật sang thơ lục bát, ông đã cố gắng để dân tộc hoá về hình thức mà vẫn đảm bảo nội dung cốt lõi của thơ trung đại là ưa nói chí tỏ lòng, ưa nói cái cao cả trang nhã. Do đó về cơ bản vẫn giữ được sự hài hoà giữa tính chỉnh thể của nguyên tác và tính chuyển thể của bản dịch thơ.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai và nhà văn Trần Thị Hải Quỳ
Một buổi chiều tiết Trung thu, nhà văn Phùng Văn Khai gửi tin ngắn gọn: “Mình có cuốn sách vừa hoàn thành, gửi tặng cô giáo.”
Quả thực, đây không phải lần đầu tôi được nhà văn Phùng Văn Khai tặng sách. Ông vốn quảng giao, hào phóng. Ông tặng sách cho bạn bè thân quý, cho những ai ngỏ ý muốn được tặng, cho các thầy cô giáo và các bạn học sinh sinh viên mà ông chưa từng gặp. Mà sách của ông, bên cạnh truyện ngắn và thơ, thì phải đặc biệt kể đến những cuốn tiểu thuyết lịch sử như “Ngô vương”, “Phùng vương”, “Trưng Nữ vương”, “Vạn Xuân Nam đế”…, cuốn nào cũng “nặng kí” theo cả hai nghĩa.
Nhưng lần này nhận sách tặng từ ông, tôi thực sự ngỡ ngàng và chất chồng câu hỏi về điều kì diệu nào đã tạo nên một Phùng Văn Khai dồi dào bút lực, tinh thần lao động cống hiến không ngừng nghỉ và sáng tạo nghệ thuật không giới hạn. Nhiều người đều biết, năm vừa qua, nhà văn Phùng Văn Khai vừa trải qua cơn bạo bệnh. Song điều khiến nhiều người bất ngờ hơn cả, là ngay khi vượt qua cửa tử và trở lại công việc, ông đã cho ra mắt tập thơ “Thơ viết cho mình”. Tập thơ ngót nghét trăm bài thơ được viết trong thời gian ông đối mặt với bệnh tật. Đấy là đầu mùa hạ. Còn bây giờ, khi nắng thu đọng từng giọt, thì tôi đã lại đang cầm trên tay một cuốn sách mới nữa của ông, vừa nặng kí vừa khác biệt hơn cả những cuốn trước đó. Một cuốn sách dịch thơ chữ Hán, của một vị trạng nguyên lừng danh họ Phùng – Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan. Toàn bộ cuốn sách dày hơn 400 trang giấy khổ to, Phùng Văn Khai dịch gần 200 bài thơ chữ Hán sang thể thơ lục bát. Và cuốn sách còn mang một nhiệm vụ trọng đại nữa, là góp mặt trong bộ tài liệu Đề xuất danh nhân văn hoá thế giới Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan nhân 500 năm ngày sinh (1528- 2028).
Nhà văn Trần Thị Hải Quỳ
Về Phùng Khắc Khoan, sách vở phần nhiều nhắc đến vị Trạng Bùng qua câu chuyện đi sứ, giai thoại xướng hoạ thơ ca với Thánh mẫu Liễu Hạnh gắn liền với truyền thuyết về phủ Tây Hồ (Hà Nội). Không có nhiều người biết về di sản thơ ca của Phùng Khắc Khoan. Sách giáo khoa Ngữ văn dạy cho học sinh phổ thông, kể cả chương trình 2006 cũng như 2018 không có ngữ liệu thơ Phùng Khắc Khoan. Các bài dạy về văn học sử cũng gần như vắng bóng thơ của ông. Đấy hẳn là một thiếu sót lớn. Cuốn sách Dịch thơ Danh nhân văn hoá lịch sử Phùng Khắc Khoan thể lục bát của Phùng Văn Khai cho thấy rõ hơn thành tựu thơ của Trạng Bùng trong tiến trình lịch sử thơ ca trung đại Việt Nam.
Công việc dịch thơ chữ Hán vốn dĩ rất phức tạp, từ khâu khảo cứu, khảo dị, dịch nghĩa rồi mới chuyển sang dịch thơ. Đấy là chưa kể, vì nhiều lí do khách quan, sách vở trung đại của cha ông ta bị mất mát, thất lạc nhiều. Đặc trưng của thơ chữ Hán là tính hàm súc cô đọng, ý tại ngôn ngoại. Do vậy, dịch thơ chữ Hán không chỉ là chuyển nghĩa từ ngữ, lựa chọn hình thức sao cho cân đối, cho có “vần” của thơ, mà còn phải đảm bảo giữ được đúng nghĩa của câu thơ, ý thơ. Cho nên, có thể khẳng định dịch giả văn học nói chung, dịch giả thơ chữ Hán nói riêng cũng là một kiểu tác giả. Bởi có nhiều bài thơ qua bàn tay của dịch giả đã hay hơn nguyên tác, được bạn đọc biết đến nhiều hơn. Thậm chí, có tác giả đã tự dịch thơ của mình từ chữ Hán sang chữ Nôm – thứ chữ ghi âm tiếng Việt như trường hợp Nguyễn Khuyến. Tam nguyên Yên Đổ đã dịch bài thơ chữ Hán “Vãn đồng niên Vân Đình tiến sĩ Dương thượng thư” sang thơ chữ Nôm thể song thất lục bát và người đọc đã rất yêu mến bản dịch thơ này với tên gọi là “Khóc Dương Khuê”.
Trở lại với trường hợp nhà văn Phùng Văn Khai dịch thơ chữ Hán của Phùng Khắc Khoan sang thể thơ lục bát. Trong lời đề tựa cuốn sách, Phùng Văn Khai đã không ngần ngại bày tỏ niềm “hân hoan và khâm phục” những cây đa cây đề đã dịch thơ Phùng Khắc Khoan như Trần Văn Giáp, Sơn Nam, Trần Quốc Vượng, Vũ Bình Lục…, và nhận ra “thơ của đức Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan không chỉ uyên nguyên bác học, chí khí ngất trời, đạo lý gồm thâu, kiến văn bao trùm thiên hạ, mà còn rất bình dị sáng trong, thân gần như nước như mây, hữu dụng như bạn hiền bên cạnh.” Có lẽ với tâm thế tất yếu của một người đi sau, Phùng Văn Khai không muốn lặp lại những gì người đi trước đã làm. Ông đã chọn thể thơ lục bát để chuyển điệu tinh thần của một học giả cùng họ Phùng sống cách ông mấy trăm năm. Cái tài của Phùng Văn Khai là bằng việc dịch thơ Đường luật sang thơ lục bát, ông đã cố gắng để dân tộc hoá về hình thức mà vẫn đảm bảo nội dung cốt lõi của thơ trung đại là ưa nói chí tỏ lòng, ưa nói cái cao cả trang nhã. Do đó về cơ bản vẫn giữ được sự hài hoà giữa tính chỉnh thể của nguyên tác và tính chuyển thể của bản dịch thơ.
Một điểm nổi bật dễ nhận thấy là thơ Phùng Khắc Khoan mang đậm tính giáo huấn. Đó là những bài trong “Ngôn chí thi tập”, “Huấn đồng thi tập”, và ngay cả những bài mang tính tả cảnh, vịnh cảnh trong “Đa thức tập”, “Tặng thi tinh cảnh vật vịnh” thì vẫn dày đặc bút pháp ước lệ tượng trưng, sử dụng các điển tích điển cố, những nhân vật và sách vở của Nho gia để tự răn mình về phẩm hạnh, chí khí của người quân tử. Những điểm vừa riêng vừa khó ấy được Phùng Văn Khai khắc phục bằng vần điệu của thơ lục bát khiến sự chuyển ý chuyển lời khá mượt mà. Một số bài được chuyển dịch mang hơi thở của ca dao, không khô khan gân guốc mà vần vè dễ thuộc, tính chất bác học được bình dân hoá để thơ đến được với số đông độc giả. Chẳng hạn như bài “Trung”:
Làm tôi giữ phận làm tôi,
Thờ vua trung chính giữa trời phong quang.
Mười phần nghĩa lớn mênh mang,
Tự thân không thẹn, nước làng ghi sâu.
Sánh cùng Y Doãn trước sau,
Công lao Chu Đán nhiệm màu còn đây.
Tấc lòng tùng bách xưa nay,
Giàu sang há dễ thân này ngả nghiêng.
Bài thơ nói đến đạo đức hàng đầu của người quân tử là chữ “trung”. Lý tưởng “trung quân ái quốc” được nói đến qua những tấm gương người xưa như Y Doãn, Chu Đán, qua hình ảnh “tấc lòng tùng bách”. Câu thơ cuối trong nguyên tác là “Đại trượng phu hà phú quý dâm?”, dịch nghĩa là “Bậc đại trượng phu sao để cho giàu sang mê hoặc”. Bản dịch của Phùng Văn Khai là “Giàu sang há dễ thân này ngả nghiêng”. Giản dị mà vẫn đúng ý từ nguyên tác, vẫn giữ khẩu khí của bậc tôi trung. Những bài như “Hiếu”, “Khuyên người đi học”, “Tự thuật” … đều được chuyển thể theo cách này.
Thơ Phùng Khắc Khoan còn được nảy tứ từ những dịp lễ tết, những phong tục tập quán truyền thống của dân tộc như đêm trừ tịch, sáng đầu năm mới, tết Đoan ngọ, các bài thơ hành niên từ tuổi ba mươi đến tuổi ngoài năm mươi của Trạng Bùng. Ở những bài thơ này, Trạng Bùng cũng mượn tiết mượn cảnh để vừa ngẫm thế sự, vừa tự sửa mình và bày tỏ khát vọng của bậc trí giả về cảnh quốc thái dân an, nơi nơi được thấm nhuần tấm lòng nhân nghĩa của minh quân. Khi chuyển thể, Phùng Văn Khai đã lựa chọn cách diễn đạt như lời giãi bày, lời tâm tình thực thà đôn hậu. Chẳng hạn như bài “Thuốc hái ngày Đoan ngọ”:
Đoan Ngọ thuốc tốt ta tìm,
Riêng đâu tự chữa cho mình hanh thông.
Thân cẩn thận giữ gia phong,
Chí bền vững mới càng mong giúp đời.
Thân tâm nhất thể đất trời,
Càng thêm khoẻ mạnh cùng người lo toan.
Dâng vua thần dược linh đan,
Nghĩa nhân khắp chốn, cơ hàn lùi xa.
Mượn chuyện hái thuốc chữa bệnh ngày tết Đoan ngọ theo quan niệm dân gian, Trạng Bùng đã tự bốc phương thuốc chữa bệnh “thân tâm” cho chính mình. Thuốc ấy không ở đâu xa mà ở chính cái tâm và cái chí của người quân tử. Và “thần dược” dâng vua là bài thuốc “nhân nghĩa” để khắp nơi không còn cảnh đói nghèo. Tính đa nghĩa của bài thơ qua bản dịch của Phùng Văn Khai như dịch chuyển cái xa xôi diệu vợi trở nên thân thuộc gần gũi hơn.
Một điểm gặp gỡ khá thú vị giữa Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan và dịch giả Phùng Văn Khai là cả hai đều có chùm thơ về cây cối, về hoa. Trạng Bùng viết về cây chuối, cây vải, cây mai cây trúc trước sân, lúa mạch, lúa nếp, rau tần, hoa sen… Tất nhiên những bài thơ này đều theo hướng mượn vẻ đẹp và giá trị của cỏ cây hoa lá để nói đến phẩm hạnh của người quân tử. Còn trong tập “Thơ viết cho mình”, Phùng Văn Khai có những bài thơ viết về hoa cúc, hoa sen, hoa đào, về cội mai già trên vách đá Hương Sơn, hay về cây hoa đại vốn được coi như biểu tượng của Nhà số 4… Không mang nặng nỗi niềm trung hiếu ưu thời như Trạng Bùng, thơ Phùng Văn Khai viết về hoa như tìm thấy điểm tựa tinh thần sau những trải nghiệm của đời người. Có lẽ vì vây, mà ở phần chuyển dịch những bài thơ về cây, về hoa, Phùng Văn Khai đã vận dụng linh hoạt sự phong phú của từ loại tiếng Việt để hình ảnh thiên nhiên thêm lãng mạn và đầy sức sống. Có thể thấy điều này qua mấy câu thơ trong bài “Cây vải”:
Sinh thành hoà hợp thổ ngơi,
Thong dong cây đứng giữa trời biếc xanh.
Trông xa tán lọng long lanh,
Lại gần chùm quả trĩu cành đỏ tươi. (…)
Mấy câu thơ đã đủ vẽ lên cây vải hợp thổ nhưỡng mà tươi tốt, nhìn từ xa đến gần có màu xanh của lá của trời, màu đỏ tươi của quả vải chín. Thật là sinh động biết nhường nào! Hay đọc lại đôi câu thơ trong bản dịch bài “Lúa nếp” cũng thấy Phùng Văn Khai cũng sử dụng tính từ chỉ màu sắc để tạo nên bức tranh đồng quê tuyệt đẹp:
Xuân sang mầm mạ xanh dày,
Thu về bông mẩy vàng cây khắp đồng.
Còn nhiều nữa những dấu ấn đáng ghi nhận của Phùng Văn Khai ở cuốn sách “Dịch thơ Danh nhân văn hoá lịch sử Phùng Khắc Khoan thể lục bát”. Lựa chọn thể thơ dân tộc để chuyển thể thơ chữ Hán, Phùng Văn Khai rõ ràng muốn đưa thơ xưa vốn nghiêm ngặt quy phạm về cấu trúc, bố cục, trở nên gần gũi và tiếp cận được nhiều hơn với người đọc hôm nay. Tất nhiên, vì là thơ dịch, lại là thể lục bát nên khó có thể “mười phân vẹn mười” để sát với từ ngữ trong nguyên tác, càng khó đòi hỏi đảm bảo về tính đối xứng trong niêm luật thơ thất ngôn. Ngay cả khi tôi đang đọc lại cuốn sách này, thì Phùng Văn Khai cũng chia sẻ là ông sẽ dành thời gian để tiếp tục chỉnh lý và biên tập lại một số câu từ cho phù hợp hơn với tinh thần thơ Phùng Khắc Khoan, với những bản nguyên tác chữ Hán rất giá trị mà chúng ta giữ được qua thời gian và binh đao khói lửa.
Đó vừa là trách nhiệm của dịch giả, lại vừa là sự tôn trọng, thái độ nghiêm cẩn rất đáng ngưỡng mộ của Phùng Văn Khai đối với Danh nhân văn hoá lịch sử Phùng Khắc Khoan!
Từ nhà văn, nhà thơ đến người dịch thơ, có lẽ vì luôn “cháy hết mình” với nghiệp văn mà Phùng Văn Khai đã tự hồi sinh đầy mạnh mẽ như cây đàn được nối lại dây và thăng hoa trong những giai điệu mới!
T.T.H.Q
